บทคัดย่อ
จิตตปัญญาศึกษามีความสาคัญต่อการดำเนินชีวิตของมนุษย์ทั้งภายนอกและภายใน (กายและจิต) ไม่ใช่เพียงในระดับบุคคลแต่มีผลต่อสังคมโลก ซึ่งการจะประยุกต์ใช้แนวคิดเชิงนามธรรมดังกล่าวให้จับต้องได้นั้น แม้จะไม่ใช่เรื่องง่ายนักแต่ก็จำเป็นอย่างยิ่งสาหรับสภาพสังคมในปัจจุบัน ดังนั้นผู้ที่จะนำแนวคิดดังกล่าวมาใช้ในการเรียนการสอนจะต้องนำมาประยุกต์ใช้อย่างเป็นรูปธรรม สามารถเชื่อมโยงการปฏิบัติทางจิตหรือสิ่งที่ตนสนใจให้เข้ากันกับกิจวัตร วิถีชีวิตประจำวันอย่างเป็นเนื้อเดียวกัน การประยุกต์แนวคิดจิตตปัญญาก็จะเต็มไปด้วยความศักดิ์สิทธิ์ มีความแยบคายและเป็นไปตามธรรมชาติ
นอกจากตัวผู้นำที่เป็นปัจจัยหลักในการเรียนการสอนแล้ว ยังมีองค์ประกอบอื่นช่วยเสริมเพื่อให้เกิดบรรยากาศของการเรียนรู้และความศักดิ์สิทธิ์ ซึ่งองค์ประกอบของพื้นที่ศักดิ์สิทธิ์นั้นจะประกอบด้วย (๑) พื้นที่ที่มีความสมบูรณ์ทางธรรมชาติ เพื่อให้เกิดผัสสะแห่งสถานที่ที่ชัดเจน (Sense of Place) (๒) กิจกรรมที่มีความเกี่ยวข้องหรือส่งเสริมทางจิตวิญญาณ เพื่อส่งผลให้พื้นที่มีจิตวิญญาณสถานที่ (Spirit of Place) และ (๓) ตัวอาคาร หรืองานสถาปัตยกรรม ที่มีความสอดคล้องกับธรรมชาติแวดล้อมของที่ตั้ง เพื่อรักษาผัสสะแห่งสถานที่ที่มีแต่เดิมไว้ให้มากที่สุด อย่างไรก็ตามหากตัวผู้นำเข้าถึงระบบคุณค่าและเห็นคุณค่าของธรรมชาติแล้ว การรักษาสภาพแวดล้อม ธรรมชาติของพื้นที่ก็จะเกิดขึ้นเองโดยอัตโนมัติ มีการปรุงแต่งน้อยหรือปรุงแต่งตามสภาพภูมิประเทศเดิม รวมถึงการกำหนดกิจกรรม วิถีที่เกิดขึ้นในพื้นที่ก็จะมีความศักดิ์สิทธิ์เกี่ยวข้อง สอดคล้องกันไปโดยปริยาย เมื่อเป็นเช่นนี้ตัวบุคคล (ผู้นำ) กิจกรรม วิถีชีวิต สภาพแวดล้อมและตัวอาคารเองก็จะไม่ใช่เพียงที่ผ่านถ่ายความรู้แต่จะเป็นพื้นที่แห่งการเพาะปลูกองค์ความรู้ เกิดการแลกเปลี่ยนระหว่างผู้เรียนกับสภาพแวดล้อมทางกายภาพ และรวมถึงสิ่งก่อสร้างที่เกิดขึ้น
องค์ประกอบทั้ง ๓ ดังกล่าว เมื่อรวมตัวกันอย่างสอดคล้องลงตัวแล้วจะก่อให้เกิดพื้นที่ที่ส่งผลต่อการพัฒนาทางจิตตปัญญา หรือเรียกว่า “จิตตปัญญาวาส” จากการสังเคราะห์กรณีศึกษาทั้ง ๖ แห่ง พบว่าการสร้างพื้นที่ให้เกิดบรรยายกาศแบบจิตตปัญญาวาสนั้นมีหัวใจสาคัญพื้นฐานอยู่ ๒ ประการ ได้แก่ (๑) ผู้นำทางจิตวิญญาณ และ (๒) พื้นที่ธรรมชาติที่มีความอุดมสมบูรณ์ ซึ่งปัจจัยดังกล่าวเป็นรากฐานสำคัญที่ขาดไม่ได้หากต้องการสร้างพื้นที่รองรับและส่งเสริมกิจกรรมอันเกี่ยวเนื่องกับจิตตปัญญาศึกษา
ปีที่ตี่พิมพ์: 2552
แหล่งข้อมูล: ศูนย์จิตตปัญญาศึกษา มหาวิทยาลัยมหิดล
ฉบับเต็ม: โครงการงานวิจัยเพื่อศึกษารูปแบบพื้นที่ใช้สอยที่มีอิทธิพลต่อการพัฒนาจิตตปัญญา
